Czym jest orteza?

Orteza to rodzaj aparatu ortopedycznego, który zakłada się na część ciała (kończynę lub kręgosłup) w celu stabilizacji czy unieruchomienia jej struktur. Innymi słowy, orteza pełni funkcję zewnętrznej podpory dla osłabionego lub uszkodzonego stawu czy odcinka ciała – często zastępując tradycyjny opatrunek gipsowy lub go uzupełniając. Wykonana jest z lekkich, wytrzymałych materiałów (np. tworzyw sztucznych, metalu, pianki), dzięki czemu dopasowuje się do kształtu ciała i pozwala na częściową aktywność przy jednoczesnej ochronie kontuzjowanego miejsca. Ortezy stosuje się m.in. po złamaniach, operacjach ortopedycznych (jak rekonstrukcje więzadeł) czy w przewlekłej niestabilności stawu – aby przyspieszyć powrót do sprawności i zapobiec pogłębieniu urazu.

Rodzaje i zastosowania ortez

Istnieje wiele rodzajów ortez, różniących się przeznaczeniem i konstrukcją, dopasowanych do różnych części ciała. Najczęściej spotykane to ortezy kończyn: ortezy stawu kolanowego (stabilizatory kolana) stosowane np. po rekonstrukcji więzadła lub przy jego naciągnięciu, ortezy stawu skokowego (stabilizujące kostkę po skręceniu), ortezy nadgarstka (zakładane w przypadku zespołu cieśni nadgarstka lub po złamaniach kości przedramienia), czy ortezy stawu barkowego (utrzymujące ramię w określonej pozycji po zwichnięciu lub operacji). Osobną kategorię stanowią ortezy kręgosłupa – np. kołnierz ortopedyczny stabilizujący odcinek szyjny po urazie biczowym, gorset ortopedyczny unieruchamiający odcinek lędźwiowy przy złamaniach kręgów, czy specjalne ortezy dla osób z osteoporozą korygujące kifozę. Dostępne są także ortezy stawu biodrowego, łokciowego, palców, a nawet żuchwy – praktycznie na każdy staw można zaprojektować aparat wspomagający. Ortezy znajdują zastosowanie zarówno w leczeniu urazów (unieruchamiają miejsce złamania lub skręcenia, pozwalając na gojenie), jak i w prewencji (sportowcy noszą elastyczne stabilizatory, by zapobiec kontuzjom) oraz w chorobach przewlekłych (np. ortezy stawu kolanowego odciążające staw w chorobie zwyrodnieniowej). Odpowiednio dobrana orteza poprawia komfort i bezpieczeństwo ruchu, umożliwiając wcześniejszy powrót do aktywności.

Dobór i używanie ortezy

Aby orteza spełniała swoją funkcję, musi być właściwie dobrana do pacjenta i stosowana zgodnie z zaleceniami lekarza lub fizjoterapeuty. Dobór ortezy obejmuje wybór odpowiedniego modelu (np. o różnym stopniu usztywnienia) oraz rozmiaru – nowoczesne ortezy często posiadają system regulacji (rzepy, szyny teleskopowe), co pozwala na dopasowanie do anatomii pacjenta. Ważne jest prawidłowe założenie ortezy: powinna ściśle przylegać do ciała, ale nie uciskać nadmiernie i nie powodować bólu czy drętwienia. Ortezy zazwyczaj nosi się w ciągu dnia podczas aktywności, a zdejmuje na noc (chyba że lekarz zaleci inaczej, np. w pierwszych dniach po operacji). Należy utrzymywać skórę pod ortezą w czystości i kontrolować, czy nie występują otarcia lub odparzenia – w razie potrzeby stosuje się miękką podszewkę lub opaskę pod ortezą. Istotne jest także stopniowe odstawianie ortezy – gdy stan pacjenta się poprawia, lekarz zaleca skracanie czasu noszenia, by mięśnie i stawy odzyskiwały samodzielną stabilizację. Zbyt długie noszenie ortezy bez potrzeby mogłoby prowadzić do osłabienia mięśni. W praktyce klinicznej pacjent otrzymuje jasne instrukcje: kiedy zakładać ortezę, na jak długo, jak dbać o nią (pranie, suszenie) i kiedy przyjść na kontrolę w celu oceny dalszej potrzeby jej stosowania. W niektórych sytuacjach ortezę wykonuje się na indywidualne zamówienie (np. specjalne gorsety korekcyjne w skoliozie), aby zapewnić optymalne dopasowanie do ciała i skuteczność działania.

Przykładowe ortezy

W zależności od konstrukcji i funkcji wyróżnia się ortezy miękkie (np. elastyczne opaski stabilizujące), półsztywne i sztywne. Im poważniejsze uszkodzenie, tym bardziej usztywniona jest zwykle orteza – np. przy lekkim skręceniu kostki stosuje się miękki stabilizator neoprenowy, a przy złamaniu kości piszczelowej potrzebna jest twarda orteza z szynami. Niektóre ortezy mają elementy ruchome, jak zawiasy (umożliwiające kontrolowany ruch w stawie), inne są całkowicie unieruchamiające. Współczesne modele wykonywane są z oddychających, lekkich materiałów i projektowane tak, by zapewnić pacjentowi jak największy komfort noszenia przy maksymalnej ochronie uszkodzonej części ciała. W medycynie coraz częściej zastępuje się tradycyjny gips właśnie ortezami – pozwalają one na wcześniejsze rozpoczęcie rehabilitacji i łatwiejsze utrzymanie higieny (pacjent może je zdjąć do mycia, jeśli lekarz na to zezwoli). Wybór konkretnej ortezy zależy od charakteru urazu i zaleceń specjalisty. Należy pamiętać, że ortezy stosuje się na ściśle określony okres rekonwalescencji – po wyleczeniu urazu lub poprawie stabilności stawu powinno się je odstawić, aby mięśnie mogły znów przejąć swoją funkcję stabilizacyjną.

• Orteza stawu kolanowego typu szyna z zegarem – solidny stabilizator wyposażony w zawias (tzw. zegar) umożliwiający ustawienie dopuszczalnego kąta zgięcia; stosowana po rekonstrukcjach więzadeł i poważnych urazach kolana.
• Orteza kostki (but marszowy) typu Walker – specjalny usztywniony but z podeszwą, który zastępuje gips przy niektórych złamaniach stopy i stawu skokowego, pozwalając pacjentowi chodzić.
• Kołnierz ortopedyczny (orteza szyjna) – piankowy lub sztywny kołnierz stabilizujący kręgosłup szyjny; zakładany po urazach biczowych (wypadki komunikacyjne) lub przy ostrych bólach karku.
• Gorset Jewetta – przykładowa orteza tułowia stosowana przy złamaniach kręgosłupa piersiowego lub osteoporozie; ogranicza zginanie kręgosłupa, odciążając przednie części trzonów kręgów.
• Orteza nadgarstkowo-dłoniowa z szyną – usztywnia nadgarstek i rękę w pozycji funkcjonalnej; używana w zespole cieśni nadgarstka, po złamaniach nadgarstka czy przy porażeniach nerwów dłoni.
• Orteza stawu barkowego (temblak z odwiedzeniem) – utrzymuje ramię w pozycji odwiedzionej od tułowia pod kątem (dzięki wbudowanej poduszce); zalecana po operacjach stożka rotatorów lub zwichnięciach barku.
• Dynamiczna orteza na opadającą stopę – specjalna szyna (AFO) zakładana na goleń i stopę, utrzymująca stopę pod kątem prostym; stosowana u osób z niedowładem mięśni stopy, by zapobiec potykaniu się.
• Orteza kciuka (stabilizator kciuka) – niewielka orteza unieruchamiająca staw podstawy kciuka; stosowana przy jego skręceniach (tzw. kciuk narciarza) lub przeciążeniach (choroba de Quervaina).