Czym jest neuroplastyczność?

Neuroplastyczność, zwana też plastycznością mózgu, to zdolność układu nerwowego do zmiany swojej struktury i funkcji pod wpływem doświadczeń, nauki lub uszkodzeń. Innymi słowy, mózg potrafi „przeorganizować się” – tworzy nowe połączenia między neuronami (synapsy), wzmacnia lub osłabia istniejące połączenia, a nawet w pewnym stopniu przenosi funkcje z jednego obszaru mózgu do innego, jeśli zajdzie taka potrzeba. Neuroplastyczność jest podstawą procesu uczenia się i pamięci oraz pozwala mózgowi adaptować się do zmian (np. utrata zmysłu wzroku może sprawić, że inne zmysły staną się bardziej wyostrzone, bo mózg przeorganizuje zasoby).

Neuroplastyczność w rehabilitacji

Zdolności plastyczne mózgu mają kluczowe znaczenie w rehabilitacji neurologicznej. Po urazach mózgu czy udarach, w których dochodzi do uszkodzenia pewnych obszarów, neuroplastyczność umożliwia innym, zdrowym częściom mózgu przejąć część funkcji utraconych. Osiąga się to poprzez intensywną terapię – np. powtarzalne ćwiczenia ruchowe po udarze stymulują mózg do utworzenia nowych ścieżek neuronalnych, by odzyskać kontrolę nad sparaliżowaną kończyną. Istnieją metody rehabilitacji specjalnie opierające się na neuroplastyczności, takie jak terapia wymuszonego używania (CIMT), w której zdrowa kończyna jest unieruchamiana, by zmusić mózg do używania i „uczenia się” na nowo kończyny osłabionej. Dzięki plastyczności mózgu wiele osób po ciężkich urazach odzyskuje częściową lub pełną sprawność – mózg „przeprogramowuje się” by wykonywać funkcje dawniej realizowane przez uszkodzone obszary.

Neuroplastyczność w ciągu życia

Największą plastyczność wykazuje mózg w okresie niemowlęcym i dziecięcym – wtedy tworzy się ogromna liczba połączeń synaptycznych, a mózg „uczy się” intensywnie nowych umiejętności. Z wiekiem plastyczność maleje, ale nigdy nie zanika całkowicie. Dorosły mózg również potrafi się adaptować – co prawda tworzenie nowych neuronów jest ograniczone, ale istniejące ścieżki mogą się przeorganizować. Dowodem są chociażby osoby, które dopiero w dorosłości nauczyły się nowego języka lub gry na instrumencie – ich mózgi zmieniają strukturę (np. powiększa się obszar odpowiedzialny za sprawność rąk u skrzypków). Istotne jest, że utrzymywanie mózgu w „treningu” – poprzez naukę, czytanie, rozwiązywanie łamigłówek, aktywność fizyczną – pomaga zachować jego plastyczność i sprawność do późnych lat.

Jak wspierać neuroplastyczność?

Na zdolność mózgu do zmian możemy poniekąd wpływać poprzez styl życia i odpowiednie działania. Badania pokazują, że regularne ćwiczenia fizyczne korzystnie wpływają na tworzenie nowych połączeń neuronalnych (wydzielają się czynniki wzrostu nerwów, np. BDNF). Również bogate w doświadczenia środowisko – nauka nowych umiejętności, podejmowanie wyzwań intelektualnych – stymuluje mózg do adaptacji. Ważny jest też odpowiedni sen i dieta (mózg regeneruje się w czasie snu, a niektóre składniki odżywcze wspomagają pracę neuronów). W rehabilitacji wykorzystuje się te zasady planując program ćwiczeń – terapia musi być intensywna, powtarzalna i dostarczająca różnych bodźców, by pobudzić mózg do przebudowy. Im bardziej zaangażowany i zmotywowany jest pacjent, tym silniejsze sygnały do zmian otrzymuje jego mózg.