Czym jest fizjoterapia w cieśni nadgarstka?

Zespół cieśni nadgarstka (CTS – carpal tunnel syndrome) to częsta neuropatia uciskowa, polegająca na kompresji nerwu pośrodkowego w kanale nadgarstka. Objawia się drętwieniem, mrowieniem oraz bólem w obrębie dłoni i palców (kciuka, palca wskazującego, środkowego i połowy serdecznego), szczególnie dokuczliwymi nocą. Fizjoterapia w cieśni nadgarstka obejmuje nieoperacyjne metody leczenia tej dolegliwości, mające na celu zmniejszenie ucisku na nerw, złagodzenie objawów oraz poprawę funkcji ręki. W ramach rehabilitacji stosuje się specjalne ćwiczenia nerwowo-mięśniowe, techniki manualne oraz zabiegi fizykalne, a także edukację pacjenta w zakresie ergonomii pracy i profilaktyki przeciążeń. Odpowiednio prowadzona fizjoterapia potrafi zmniejszyć dolegliwości, poprawić czucie i siłę chwytu, często pozwalając uniknąć zabiegu operacyjnego polegającego na przecięciu troczka nadgarstka.

Zespół cieśni nadgarstka – przyczyny i objawy

Przyczyną zespołu cieśni nadgarstka jest zwężenie kanału nadgarstka lub zwiększenie objętości struktur przezeń przebiegających, co wywiera nacisk na nerw pośrodkowy. Do czynników sprzyjających należą powtarzalne ruchy zginania nadgarstka i palców (praca przy komputerze, praca manualna, gra na instrumentach), długotrwałe wibracje (np. obsługa młota pneumatycznego), zmiany hormonalne (zespół często pojawia się u kobiet w ciąży lub w okresie menopauzy), choroby ogólnoustrojowe (cukrzyca, niedoczynność tarczycy mogą predysponować do neuropatii) oraz urazy i obrzęki w okolicy nadgarstka. Objawy zwykle rozwijają się stopniowo. Początkowo pacjent budzi się w nocy z uczuciem drętwienia palców, musi „strzepywać” rękę, by odzyskać czucie – to tzw. objaw nocnego drętwienia. Z czasem mrowienie i ból mogą pojawiać się też w ciągu dnia, zwłaszcza przy długotrwałym zgięciu nadgarstka (np. trzymanie kierownicy, telefonu). Charakterystyczne jest zmniejszenie precyzji i siły ręki – przedmioty mogą wypadać z dłoni, trudno jest zapiąć guziki czy pisać na klawiaturze. W zaawansowanym stadium dochodzi do osłabienia mięśni kciuka (wyniszczenie mięśnia odwodziciela krótkiego kciuka), co objawia się trudnością w odwodzeniu i przeciwstawianiu kciuka. Objaw Phalena (utrzymanie nadgarstków maksymalnie zgiętych przez minutę) oraz objaw Tinela (opukiwanie nadgarstka powodujące mrowienie w palcach) są często dodatnie u chorych, potwierdzając ucisk nerwu. Jeśli dolegliwości są ignorowane, może dojść do trwałego uszkodzenia nerwu i utraty czucia – stąd ważne jest podjęcie leczenia przy pierwszych objawach.

Fizjoterapia w cieśni nadgarstka – metody leczenia

Leczenie fizjoterapeutyczne zespołu cieśni nadgarstka koncentruje się na odbarczeniu nerwu i przywróceniu prawidłowego ślizgu struktur w kanale nadgarstka. Często pierwszym zaleceniem jest unieruchomienie nadgarstka w pozycji neutralnej na noc za pomocą ortezy (szyny) – zapobiega to nadmiernemu zginaniu nadgarstków podczas snu i zmniejsza ucisk na nerw. W ciągu dnia pacjent uczony jest ergonomii: np. prawidłowego ułożenia rąk przy klawiaturze (nadgarstki proste, podparte), robienia przerw na rozciągnięcie palców przy pracy. Fizjoterapeuta wykonuje mobilizacje manualne kości nadgarstka i stawów nadgarstkowo-śródręcznych, aby zwiększyć przestrzeń w kanale i poprawić ślizg ścięgien. Stosuje się też techniki neuromobilizacji – delikatne rozciąganie i przemieszczanie nerwu pośrodkowego względem otaczających tkanek (tzw. flossing nerwu). Ćwiczenia obejmują tzw. ślizgi nerwowe i ścięgniste: pacjent wykonuje sekwencje ruchów palców i nadgarstka mające na celu przesuwanie się ścięgien zginaczy i nerwu w tunelu (np. naprzemienne zaciskanie pięści i prostowanie palców przy odpowiednim ustawieniu nadgarstka i łokcia). Pomaga to rozbić zrosty i zminimalizować tarcie. Wzmacnianie osłabionych mięśni kciuka i całej dłoni jest również istotne – początkowo są to proste ćwiczenia, jak ściskanie miękkiej piłeczki czy ugniatanie plasteliny, a potem ćwiczenia z użyciem gumowych oporów (np. rozciąganie gumki wszystkimi palcami, odwodzenie kciuka przeciw oporowi). W razie potrzeby korzysta się z zabiegów fizykalnych: ultradźwięki lub laseroterapia mogą zmniejszać obrzęk wokół ścięgien, a elektrostymulacja TENS łagodzić ból i poprawiać mikrokrążenie. Jeśli objawy są bardzo nasilone, rehabilitację można wspomóc steroidową iniekcją przeciwzapalną do kanału nadgarstka, jednak to leczenie objawowe – fizjoterapia dąży do usunięcia przyczyny mechanicznej. Całości dopełnia edukacja w zakresie wykonywania prostych ćwiczeń profilaktycznych w pracy i unikania długotrwałych pozycji wywołujących drętwienie. W wielu przypadkach, zwłaszcza wcześnie wykrytych lub związanych z ciążą (gdzie objawy często ustępują po porodzie), takie zachowawcze leczenie przynosi bardzo dobrą poprawę. Gdyby jednak doszło do operacyjnego odbarczenia nerwu, fizjoterapia po zabiegu pomaga odzyskać pełną sprawność ręki (ćwiczenia poprawiające zakres ruchu, bliznoterapia, stopniowe wzmacnianie).

Ćwiczenia i profilaktyka zespołu cieśni nadgarstka

Oto kilka ćwiczeń oraz nawyków pomocnych w łagodzeniu objawów i zapobieganiu nawrotom cieśni nadgarstka:

• Ślizg nerwu pośrodkowego: Stań lub usiądź prosto. Wyciągnij chorą rękę w bok na wysokości barku, wyprostuj łokieć. Zegnij nadgarstek tak, by palce skierować do podłogi (dłoń ustawiona prostopadle do przedramienia). Delikatnie odchyl głowę na bok w kierunku przeciwległym do wyprostowanej ręki (jakbyś chciał oddalić ucho od ramienia wyprostowanej ręki). Powinieneś poczuć lekkie ciągnięcie od ramienia przez przedramię do dłoni – to rozciąga nerw pośrodkowy. Przytrzymaj 5 sekund, następnie unieś głowę i rozluźnij nadgarstek. Powtórz 5-6 razy. To ćwiczenie poprawia ruchomość nerwu w kanale nadgarstka.
• Ślizgi ścięgniste (gliding) palców: Wyprostuj rękę przed sobą, nadgarstek ustaw w pozycji neutralnej (prosty). Wykonaj kolejno trzy pozycje dłoni: najpierw całkowicie wyprostuj palce i rozstaw je (jak najszersze otwarcie dłoni), następnie zegnij palce w stawach śródręczno-paliczkowych pozostawiając ostatnie człony proste (tzw. „paw”), a na końcu zaciśnij pełną pięść chowając kciuk na zewnątrz lub wewnątrz dłoni. W każdej pozycji wytrzymaj 3-5 sekund i przejdź płynnie do następnej. Powtórz całą sekwencję 5 razy. Ćwiczenie to usprawnia przesuwanie się ścięgien zginaczy w kanale nadgarstka, zmniejszając tarcie i zapobiegając przykurczom.
• Rozciąganie nadgarstka (pozycja „modlitwy”): Stań prosto i złóż dłonie jak do modlitwy na wysokości klatki piersiowej, dotykając całą ich powierzchnią. Następnie powoli opuszczaj złączone dłonie w dół w kierunku brzucha, utrzymując kontakt obu dłoni i łokcie na boki. Poczujesz rozciąganie w przedramionach i nadgarstkach. Wytrzymaj 15-20 sekund, po czym rozluźnij. Powtórz 3 razy. Taki stretching zwiększa elastyczność mięśni i ścięgien w okolicy nadgarstków, co może zmniejszyć nacisk w kanale.

Dodatkowo, profilaktycznie zaleca się podczas pracy przy komputerze robić co godzinę krótką przerwę na rozruszanie nadgarstków – można kilka razy energicznie zacisnąć i otworzyć pięści, potrząsnąć dłońmi jak przy strzepywaniu wody czy wykonać krążenia nadgarstków. Ważne jest utrzymywanie prawidłowej pozycji nadgarstków (neutralnej) przy wykonywaniu powtarzalnych czynności oraz unikanie długotrwałego podpierania się na nadgarstkach. Fizjoterapia w cieśni nadgarstka to nie tylko leczenie objawów, ale także nauka zdrowych nawyków, dzięki którym ręce pozostaną sprawne, a dolegliwości nie będą powracać.